Ochrona siedlisk kluczowych gatunków ptaków Doliny Środkowej Wisły w warunkach intensywnej presji aglomeracji warszawskiej

Informacje ogólne dotyczące projektu:

Wartość całkowita projektu: 14,65 mln zł
Wartość dofinansowania z UE: 7,17 mln zł
Źródło dofinansowania z UE: Instrument Finansowy na Rzecz Środowiska (LIFE+)
Komponent: LIFE+ Przyroda i Różnorodność Biologiczna
Kategoria: LIFE+ Przyroda
Beneficjent koordynujący: m.st. Warszawa
Wkład m.st. Warszawy: 0,97 mln zł
Jednostka realizująca projekt: Zarząd Mienia m.st. Warszawy z ramienia m.st. Warszawy
Współbeneficjent: Stołeczne Towarzystwo Ochrony Ptaków (STOP)
Wkład współbeneficjenta: 0,16 mln zł
Podmiot współfinansujący: Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW)
Wartość dofinansowania z NFOŚiGW: 6,35 mln zł
Okres realizacji: 01.01.2011 – 30.06.2014
Akronim projektu: wislawarszawska.pl

Opis projektu:

Projekt „Ochrona siedlisk kluczowych gatunków ptaków Doliny Środkowej Wisły w warunkach intensywnej presji aglomeracji warszawskiej”, podobnie jak z założenia wszystkie projekty zaliczane w ramach Instrumentu LIFE+ do kategorii „LIFE+ Przyroda”, jest nakierowany na wspieranie procesu wdrażania na poziomie lokalnym i regionalnym dwóch dyrektyw unijnych: ptasiej i siedliskowej oraz dalszego rozwoju i wdrażania sieci Natura 2000.
Projekt obejmuje swoim zasięgiem 32-kilometrowy miejski odcinek Obszaru Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 Dolina Środkowej Wisły (kod obszaru PLB140004) w granicach Warszawy, na terenie przynależącym do dziewięciu warszawskich dzielnic: Wilanowa, Wawra, Mokotowa, Śródmieścia, Pragi Południe, Pragi Północ, Żoliborza, Bielan i Białołęki.

Do głównych celów przedsięwzięcia należą:

1. Odtworzenie kolonii lęgowych ptaków, gatunków priorytetowych z rzędu siewkowe (Charadriiformes), przede wszystkim rybitwy rzecznej (Sterna hirundo) i rybitwy białoczelnej (Sterna albifrons), na odcinku Obszaru Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 Dolina Środkowej Wisły w granicach Warszawy. Dla rybitwy rzecznej i rybitwy białoczelnej OSOP Dolina Środkowej Wisły jest ich najważniejszym krajowym lęgowiskiem, podtrzymującym egzystencję odpowiednio 40% i 80% ich polskich populacji, lecz na samym odcinku warszawskim sukces lęgowy par jest obecnie bliski 0;
2. Poprawa spójności wewnętrznej Obszaru Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 Dolina Środkowej Wisły poprzez odtworzenie środowisk charakterystycznych dla roztopowego charakteru Wisły środkowej na odcinku warszawskim;
3. Zapewnienie poprawy warunków ochrony w obszarze Natura 2000 poprzez spowodowanie wzrostu świadomości ekologicznej mieszkańców Warszawy w zakresie ochrony zagrożonych gatunków ptaków, zmiana ich zachowań dotyczących użytkowania obszarów Natura 2000 oraz włączenie w działania na rzecz ochrony ptaków i ich siedlisk nad Wisłą;
4. Zapewnienie trwałości formalnej i instytucjonalnej współpracy instytucji publicznych zarządzających obszarem przy wspólnej realizacji zadań ochronnych na terenie OSOP Natura 2000 w Warszawie.

Realizacja celu pierwszego polegać będzie na przywróceniu naturalnej regularności rozmieszczenia kolonii ptaków siewkowych na 252 km odcinku OSOP Natura 2000 Dolina Wisły Środkowej – zaburzonej na obszarze Warszawy. Nastąpi to poprzez szereg działań odtwarzających warunki siedliskowe odpowiednie do przebywania kolonii ptaków siewkowych na przekształconym śródmiejskim odcinku rzeki, w tym: odtwarzanie odsłoniętych mulistych i piaszczystych brzegów rzeki – siedliska niezbędnego dla występowania objętych projektem gatunków, budowę izolowanych wysp i ławic piaszczystych poza nurtem głównym rzeki oraz budowę wysp pływających na odcinkach, gdzie utworzenie naturalnych dużych wysp jest niemożliwe, zabezpieczonych przed działaniem zagrożeń naturalnych, tj. wezbrań i presji drapieżników.
Zawiązanie koloni ptaków siewkowych zostanie zainicjowane z wykorzystaniem sprawdzonych „dobrych praktyk” polegających na wystawieniu „bałwanków” (imitacje ptaków) oraz wykonaniu imitacji gniazd i ekskrementów ptaków. Ponadto powierzchnie wysp piaszczystych stałych, okresowych i pływających zostaną odsłonięte i przystosowane w sposób odpowiedni do rozpoczęcia i pomyślnego zakończenia lęgów wybranych gatunków ptaków.

Realizacja celu drugiego będzie powiązana z działaniami planowanymi do wdrożenia w ramach celu pierwszego. Przewidziane do wykonania izolowane bocznym korytem rzeki wyspy stałe oraz okresowe ławice piaszczyste będą niedostępne dla powszechnego użytkowania rekreacyjnego, co ograniczy wpływ antropopresji na korzystające z nich gatunki ptaków. Działania te spowodują również zaistnienie płytkich fragmentów rzeki niezbędnych do tarła i rozwoju narybku – głównego pokarmu rybitw, mew i innych gatunków. Na odtworzonych siedliskach, a także na pozostałych obszarach śródmiejskiego odcinka rzeki, podtrzymywane będą inicjalne stadia sukcesji brzegów i łach piaszczystych oraz przywracany będzie naturalny strefowy układu roślinności koryta rzeki o charakterze roztokowym. Zadanie to będzie polegało na karczowaniu zakrzewień wierzbowych, wykaszaniu roślinności z brzegów, usuwaniu inwazyjnych gatunków nierodzimych oraz niwelowaniu nadmiernych wypiętrzeń osadów aluwialnych. Ponadto zabezpieczenie odtwarzanych i istniejących środowisk przed drapieżnictwem oraz płoszeniem przez mieszkańców nastąpi poprzez wygrodzenia, przekopy (oddzielanie łach tworzących sie poniżej ostróg – budowli hydrotechnicznych – od stałego lądu), a pośrednio również poprzez wzmożony nadzór straży ekologicznej. Ograniczenie swobodnej penetracji obszaru nastąpi poprzez tworzenie miejsc udostępnionych wypoczynkowi – plaż oraz ścieżek edukacyjnych dla mieszkańców Warszawy i turystów, z jednoczesnym wyznaczeniem ostoi przyrody chronionych przed penetracją, w tym poprzez znakowanie terenów chronionych oraz przygotowanie informacji przyrodniczej nad Wisłą.

Realizacja celu trzeciego i czwartego będzie polegała na powiązaniu wyżej wymienionych działań konkretnych z szeroko zakrojoną kampanią z zakresu komunikacji społecznej, nakierowaną przede wszystkim na osiągniecie trwałych rezultatów społecznych skutkujących zmniejszeniem antropopresji na kolonie i populacje ptaków zagrożonych. Aby wspomóc osiągnięcie optymalnych efektów kampanii, przeprowadzone zostaną trzy serie badań socjologicznych na reprezentatywnej próbie 800 mieszkańców Warszawy. Pierwsze badanie zostanie przeprowadzone w pierwszym miesiącu wdrażania projektu w celu poznania wiedzy i opinii mieszkańców nt. ochrony przyrody w Warszawie, a w szczególności terenów nadwiślańskich. Drugie badanie zostanie przeprowadzone w drugim roku trwania projektu w celu przeanalizowania skuteczności prowadzonych kampanii. Trzecie badanie będzie przeprowadzone w ostatnim miesiącu wdrażania projektu w celu dokonania analizy porównawczej wyników z pierwszym badaniem.

Działania na rzecz zwiększenia świadomości ochrony przyrody w Dolinie Środkowej Wisły będą prowadzone w formie kampanii:

• informacyjno-promocyjnych,
• edukacyjnych,
• partycypacyjnych.

Kampanie informacyjno-promocyjne zostaną przeprowadzone dwukrotnie: pierwszy raz w pierwszym półroczu wdrażania projektu, a następnie zostaną powtórzone w połowie okresu trwania projektu (1,5 roku od rozpoczęcia projektu). Będą prowadzone za pomocą ulotek i broszur umieszczanych w środkach komunikacji miejskiej, tramwajach wodnych, bibliotekach, klubach osiedlowych, centrach handlowych. Zostanie uruchomiona strona internetowa, której adres będzie zamieszczony na wszystkich materiałach promocyjnych.

Kampanie edukacyjne będą realizowane od szóstego miesiąca do końca trwania projektu. W ramach kampanii będą prowadzone debaty w mediach oraz spotkania z mieszkańcami. Zostanie przygotowany film edukacyjny, który będzie udostępniony na stronie internetowej. Ponadto zostanie opracowana książeczka edukacyjna w postaci kolorowanki dla dzieci w wieku od 3 do 7 lat. Zostaną przeprowadzone warsztaty dla nauczycieli nauczania przedszkolnego i początkowego z zakresu ochrony walorów przyrodniczych Doliny Środkowej Wisły, w szczególności ochrony ptaków żyjących na tym terenie. Będą również kontynuowane dotychczasowe działania, tj. wycieczki ornitologiczne dla grup szkolnych i dla mieszkańców Warszawy po terenach międzywala Wisły oraz rejsy statkiem edukacyjnym.

W ramach działań partycypacyjnych, w pierwszym lub drugim miesiącu wdrażania projektu zostanie powołana grupa robocza ekspertów (Komitet Sterujący), której zadaniem będzie bieżący udział w realizacji projektu, wypracowanie prawa lokalnego sprzyjającego ochronie Doliny Środowej Wisły oraz założeń do powstania Parku Przyrodniczego, a także wypracowanie metod propagowania dobrych praktyk wśród interesariuszy. Grupa ekspertów będzie składała się z przedstawicieli Urzędu m.st. Warszawy, RZGW, RDOŚ, organizacji pozarządowych, jak również środowiska naukowego. Ponadto przeprowadzony zostanie szereg spotkań z interesariuszami, w tym trzy otwarte debaty z mieszkańcami miasta w celu przeprowadzenia dyskusji nt. planowanych ścieżek edukacyjnych oraz dwa spotkania dotyczące zagospodarowania brzegów Wisły.

Działaniom ochronnym i kampanii społecznej towarzyszyć będzie wdrożenie systemu monitoringu rozwijanego w oparciu o połączenie tradycyjnych technik obserwacyjnych z zastosowaniem nowych technologii. Zbudowany zostanie system powiadamiania o zjawiskach występujących w obszarze objętym projektem w oparciu o technologię telefonii cyfrowej oraz Internet. Użytkownikami systemu będą wolontariusze z różnych grup interesariuszy, co zapewni zaangażowanie społeczności lokalnej w ochronę przyrody, a także sprawniejsze i szersze informowanie o zagrożeniach występujących na odcinku Warszawskim OSOP Natura 2000 Dolina Środkowej Wisły oraz podejmowanie odpowiednich przeciwdziałań.

Ponadto w projekcie została przewidziana budowa systemu monitorowania siedlisk w oparciu o technologię wideo i bezprzewodowy system zasilania i przesyłu danych on-line.
Działania te zostaną podjęte zarówno jako element monitoringu w czasie realizacji projektu, jak też stałego monitoringu przyrodniczego, operacyjnego (bezpieczeństwo) i społecznego po jego realizacji. Posłużą także, poprzez ich powszechne udostępnienie, stworzeniu forum wymiany informacji w oparciu o technologię teleinformatyczną oraz promocji walorów przyrodniczych i działań ochronnych w OSOP Natura 2000 Dolina Środkowej Wisły.

W projekcie dużą wagę przykłada się do stworzenia i doskonalenia systemu sprawnego zarządzania obszarem w sytuacji złożoności kompetencji i rozlicznych wpływów, jakim podlega OSOP w strefie presji aglomeracji warszawskiej. Stąd też jednym z głównych zadań utworzonego w ramach projektu Komitetu Sterującego będzie przygotowanie i implementacja Planu Zarządzania Obszarem.

Oczekiwane rezultaty realizacji projektu są następujące:

 

1. Powstaną nowe stabilne wyspy i 4 komplety wysp pływających oraz zwiększy się ilość płycizn i odsypów piaszczystych przy brzegach bocznego koryta rzeki, dzięki czemu zaistnieją warunki środowiskowe zwiększające udatność lęgów ptaków, powstaną nowe obszary tarlisk ryb – podstawowego pokarmu gatunków, na których skupia się projekt, oraz zwiększy się areał żerowania rybitw, mew i innych gatunków;
2. Dzięki sztucznym wyspom zostanie zapewniona stabilność populacji rybitwy białoczelnej i rybitwy rzecznej w obszarze realizacji projektu. Powstaną co najmniej 4 nowe stabilne kolonie siewkowatych, które wypełnią lukę w rozmieszczeniu kolonii na odcinku warszawskim OSOP Natura 2000 Dolina Środkowej Wisły;
3. Zmniejszona zostanie ilość przypadkowych płoszeń ptaków dzięki powstaniu określonych miejsc udostępnienia terenu dla mieszkańców Warszawy, ograniczeniu dostępu do wybranych pozostałych miejsc oraz dzięki kampanii informacyjnej;
4. Poprzez realizację działań konkretnych nastąpi poprawa warunków ochrony co najmniej 100 gatunków ptaków regularnie występujących oraz poprawiona zostanie spójność wewnętrzna objętego projektem obszaru Natura 2000;
5. Połączenie tradycyjnych metod monitoringu efektów ochrony z metodami opartymi o technologie teleinformatyczne pozwoli na zwiększenie skuteczności monitoringu oraz kontrolowanie efektywności działań z zakresu komunikacji społecznej;
6. Przygotowany zostanie plan dotyczący zarządzania obszarem, określający standardy gospodarowania krajobrazem i ochrony zasobów przyrody. Wypracowane standardy zostaną implementowane do lokalnych aktów prawa miejscowego oraz wpisane w zakres planów działań administracji obszaru;
7. Projekt przyczyni się do propagowania ochrony ptaków w obszarach sąsiadujących z dużymi aglomeracjami miejskimi oraz wskaże możliwości poprawy bioróżnorodności nizinnych dużych rzek skanalizowanych poprzez sprawdzenie rozwiązań kompensujących brak rozwiniętego koryta rzeki.

Podpisanie umowy o dofinansowanie projektu w formie dotacji z NFOŚiGW odbyło się w dniu 27 września 2010 r., natomiast umowa o przyznanie dotacji dla projektu z Instrumentu Finansowego LIFE+ została podpisana w dniu 5 października 2010 r.